Kroniek van een iconische bollenfamilie

Hillegom

Of de familie Veldhuyzen van Zanten de belangrijkste bollenfamilie van Hillegom is, zou Arie Dwarswaard niet durven zeggen. Belangrijk, dat zeker. ,,Maar je hebt er meer, zoals de families Van Waveren, Van Til, Lommerse en Van der Schoot – die als eerste naar Amerika ging. In die zin is de familie Veldhuyzen van Zanten niet uniek. Maar het is wel en familie met een enorm archief, die het initiatief nam om zijn geschiedenis te laten optekenen.’’

Dwarswaard, al bijna dertig jaar journalistiek actief in het bollenvak, werd in 2015 benaderd met de vraag of hij een boek wilde maken over een van de oudste bollenfamilies van Hillegom. Twee jaar later ligt het er: een prachtig geïllustreerd boek dat niet alleen de geschiedenis van de familie schetst, maar ook van de opkomst van de bollenteelt in Hillegom. „Ik wilde het verhaal in zijn context plaatsen. Hoe kwam het bijvoorbeeld dat er in de negentiende eeuw een markt kwam voor bollen? Dan kom je uit bij de Franse Revolutie, die een einde maakte aan de standenmaatschappij en zorgde voor de opkomst van een nieuwe welvarende middenklasse.”

Kroniek van een iconische bollenfamilie
Arie Dwarswaard: ,,Mooiste boek dat ik heb gemaakt’’.

Dat hij het boek kon schrijven, dankt hij vooral aan het enorme archief dat met name Jan Veldhuyzen van Zanten heeft geordend en dat door zijn zoon Arent werd gekoesterd. „Dat was een regelrechte schatkamer. De hele zolder van kantoor Veelzorg lag vol en Arent, de laatste kweker van de familie, liet maar weinigen toe. Dan trok ik weer een kast open en kwam ik weer van alles tegen. Dat is me trouwens wel eens aangevlogen ook. Maar al was er heel veel, er was ook heel veel niet. Met name voor de eerste eeuw, van 1785 tot 1880, heb ik veel in andere archieven op moeten zoeken.”

De tuinbouwgeschiedenis van de familie begint in 1822, als Rutgerd Veldhuyzen van Zanten zeven hectare grond op de Zanderij koopt van Jan Six IV. Hij gaat er zoals de meeste tuinbouwers aardappelen en groenten verbouwen. De producten uit Hillegom zijn zo goed dat er vanaf 1717 in Amsterdam aan de Prinsengracht zelfs een aparte Hillegommer markt is.

Geen bollen

Met de toenemende welvaart beginnen ook bloembollen populair te worden. Al is Rutgerd wel de stichter van de bollendynastie, het is maar de vraag of hij ook bollen heeft geteeld op kwekerij Veelzorg aan de Stationsweg, destijds de Zanderijlaan geheten. Na zijn overlijden in 1872 worden al zijn spullen geveild. „Maar daar zat geen enkel stuk gereedschap bij dat in de bollenteelt werd gebruikt”, ontdekte Dwarswaard. Zijn broer Joannes heeft overigens elders wel bollen geteeld.

Kroniek van een iconische bollenfamilie
Het kantoor van Veelzorg, waar straks de historische vereniging een kantoor krijgt.

Anders is dat bij zoon Gerrit, een van de veertien kinderen. Hij besluit in 1862 voor zichzelf te beginnen in het Asselaarsduin en schakelt na een jaar of vijftien steeds meer over naar de bollenteelt. Hij heeft het tij mee: in 1865 eindigt de Amerikaanse burgeroorlog, in 1871 de Frans-Duitse oorlog en de aanleg van spoorwegen maakt transport van bollen gemakkelijker. In 1884 stuurt hij zijn zoon Rutgerd naar de VS om daar bollen te gaan verkopen. Uiteindelijk heeft Gerrit een bedrijf van vijftig hectare en aan het begin van de twintigste eeuw is hij een welgesteld man.

Dwarswaard noemt Gerrit de visionair. „Het lag in die tijd het meest voor de hand dat de jongens in het bedrijf kwamen. Maar tussen de oudste twee en de jongste twee zat een behoorlijk leeftijdsverschil. Om te voorkomen dat de oudsten de jongsten zouden gaan overheersen, besloot hij in 1893 om twee bedrijven op te richten, hij zag daar mogelijkheden genoeg voor. Ik vind dat echt een briljante zet, die getuigt van een echte visie.”

Ook maatschappelijk is de familie actief. Gerrit en zijn zonen zetten zich in voor de Anti Revolutionaire Partij in Hillegom –Gerrit is 25 jaar raadslid, waarvan enkele jaren wethouder – ze zijn actief binnen de Algemeene Vereeniging voor Bloembollenculutuur en staan aan de wieg van een eigen School met den Bijbel. Ook aan de bouw van een gereformeerde kerk levert de familie zijn bijdrage.

Het gaat dan ook uitstekend met beide bedrijven. Het is, zegt Dwarswaard de gouden tijd van de bollenfamilie. Als in 1901 ter gelegenheid van het huwelijk van koningin Wilhelmina de predicaten Koninklijk en Hofleverancier worden uitgedeeld, vallen beide bedrijven in de prijzen. Het bijbehorende embleem prijkt nog altijd op de gevel van Royal Van Zanten aan de Eerste Loosterweg.

Afgrond

Arend’s zoon Jan krijgt in de jaren dertig te maken met de wereldwijde crisis. Het bedrijf scheert langs de rand van de afgrond. „Er werd niet tijdig ingespeeld op de crisis. Drie jaar wordt er verlies geleden, dan pas besluiten de vier directeuren om personeel te ontslaan.” Als het bedrijf zich een beetje heeft hersteld, volgt de Tweede Wereldoorlog.

Oudste zoon Arent (Dwarswaard: „Hij was er altijd heel precies in dat zijn voornaam goed gespeld werd”) neemt het in 1968 over. Zijn broers Pieter en Age zijn ook actief geweest in het bedrijf. Pieter start uiteindelijk een zaadbedrijf, Age emigreert met zijn vrouw naar de VS en gaat daar in de bloembollenhandel.

Kroniek van een iconische bollenfamilie
In 1930 viert Herman Korbee zijn 25-jarig dienstverband. Er werkt dan bijna honderd man.

De in 1931 geboren Arent maakt grote veranderingen mee in de bollenteelt, zoals de mechanisering. Het bedrijf blijft weliswaar goed lopen, maar het wordt Arent en zijn vrouw Paulien duidelijk dat een zesde generatie kwekers er niet in zit. Ze leggen ook geen druk op hun kinderen om in het bedrijf te komen: alle vier gaan ze studeren en kiezen daarbij hun eigen richting. In 2000 besluit Arent te stoppen als directeur en een oude liefde op te pakken: hij gaat geschiedenis studeren aan – uiteraard – de Vrije Universiteit.

Om de eigen familiegeschiedenis levend te houden zet hij zich in zijn laatste jaren in om de bakermat van zijn familie – kwekerij Veelzorg – zoveel mogelijk te behouden voor het nageslacht. Het voorlopige eindresultaat is in de maak: de oude bedrijfsgebouwen worden momenteel verbouwd tot woningen en het voormalige kantoor wordt het nieuwe onderkomen van de Vrienden van Oud-Hillegom. En nu is er dan het boek. Dwarswaard is er trots op: „De familie wilde een tastbare herinnering aan de geschiedenis van de familie en kwekerij Veelzorg. Ik heb meer boeken geschreven, maar ik kan wel zeggen dat dit het mooiste is dat ik tot nu toe heb gemaakt.

Het rijk geïllustreerde boek ’Veldhuyzen van Zanten, van vader op zoon’ telt 120 pagina’s en is voor 32,50 euro te koop bij de Read Shop in Hillegom en bij boekhandel Grimbergen in Lisse