Premium

Klinieken voor gestoorde misdadigers in Randstad vrezen nog grotere tekorten: ’Behandeling schrappen kan fataal zijn’

Klinieken voor gestoorde misdadigers in Randstad vrezen nog grotere tekorten: ’Behandeling schrappen kan fataal zijn’
Behandelingen van levensgevaarlijk gestoorde mensen als Bart van U., die oud-minister Els Borst ombracht in haar woning in Bilthoven (foto), zijn volgens de grote instellingen in gevaar.
© ANP
Amsterdam

Het is erop of eronder voor instellingen die zwaar gestoorde misdadigers behandelen. Dinsdag oordeelt de rechter of de verlaging van de vergoedingen die de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) wil doorvoeren terecht is. Een geldkwestie, met de veiligheid van de samenleving als inzet.

Voor de duidelijkheid: het gaat hierbij niet om de financiering van de strengst beveiligde gesloten tbs-klinieken, maar om klinieken en instellingen met een iets minder zwaar veiligheidsregime. Die zijn verantwoordelijk voor de forensische zorg, meestal in opdracht van de rechter. Volgens cijfers van de DJI gaat het landelijk om een instroom van zo’n 18.000 mensen per jaar in wat wordt aangeduid als ’overige forensische zorg’.

De druk is het grootst op instellingen die actief zijn in en rond de Randstad, De Forensische Zorgspecialisten (waar forensische polikliniek de Waag onder valt met vestigingen in onder meer Haarlem, Leiden en Zaandam), Fivoor (met onder meer een ambulant centrum in Haarlem en GGZ Reclassering in Haarlem, Heerhugowaard en Leiden en forensische klinieken in Utrecht, Den Haag en Rotterdam) en Inforsa (onder meer forenische psychiatrische kliniek in Amsterdam en forensische polikliniek en verslavingsreclassering in Hilversum, Amersfoort, Amsterdam en Utrecht).

Klinieken voor gestoorde misdadigers in Randstad vrezen nog grotere tekorten: ’Behandeling schrappen kan fataal zijn’
Ook na een gevangenisstraf kan verplichte behandeling in een psychiatrische kliniek nodig zijn.
© ANP

Met vijf instellingen elders in het land sleepten ze het ministerie van Justitie voor de rechter. DJI wees er bij de rechter op dat de nieuwe tarieven zorgvuldig zijn berekend en dat slechts acht van de 196 aanbieders erover klagen. „Die acht vertegenwoordigen wél zeventig procent van de markt”, nuanceert financieel directeur Dick de Wit van Inforsa.

Metromoordenaar

Net als de rechter verbaast De Wit zich erover dat de overheid stoïcijns vasthoudt aan de eigen koers. Terwijl het zo’n duidelijk verhaal is. Het zijn de behandelingen van soms levensgevaarlijke mensen in de categorie Bart van U., die oud-minister Els Borst om het leven bracht, en ’metromoordenaar’ Philip O. die in gevaar zijn.

„Je kunt niet zeggen: ’o we krijgen minder geld, we schrappen wel een moduletje’. Een behandeling werkt alleen als die in zijn geheel wordt toegepast”, benadrukt woordvoerster Hiske Dibbets van de Waag. De polikliniek becijfert dat de inkomsten van het rijk met tien procent dalen. Dat leidt tot meer personeelsuitval, meer terugval in misdadig gedrag door cliënten en dus meer slachtoffers.

Uiteindelijk dreigt zelfs een bankroet voor de Waag, zegt hoofd behandelzaken Larissa Hoogsteder tegen Zorgvisie. Dat zou rampzalige gevolgen hebben. Bij de Waag staat behandeling van 2200 volwassenen onder druk, een kwart van het totaal. Veel van deze cliënten vallen in de voor de Waag zwaarste categorie en zijn veroordeeld voor een delict. Dat varieert van een in een psychose gepleegde overval tot stalking en verkrachting.

Methoden

Wat de Waag betreft speelt er nog iets anders. De organisatie startte in 1992 als eerste met een polikliniek voor mensen met strafbaar gedrag. Daarvoor konden zij alleen terecht in tbs-klinieken. Behandeling in een poli- of dagkliniek - ambulante forensische zorg in vaktaal - bleek een gat in de markt. De Waag is nog altijd een van de belangrijkste organisaties die behandelmethoden ontwikkelt voor deze doelgroep. Dibbets: „Dat stopt als wij wegvallen.”

Klinieken voor gestoorde misdadigers in Randstad vrezen nog grotere tekorten: ’Behandeling schrappen kan fataal zijn’
Ook buiten tbs-klinieken worden gestoorde criminelen behandeld.
© ANP

Bij Fivoor staat de behandeling van in totaal 3300 patiënten op de tocht, meldt woordvoerder Cees Siermann. Dat is ongeveer een derde van het totale aantal patiënten bij deze instelling.

Siermann: „Het gaat om mensen die met een rechterlijke machtiging geplaatst worden. Ze zijn om wat voor reden ook een gevaar voor zichzelf of de omgeving en hebben psychiatrische behandeling nodig. Het kan gaan om mensen die veroordeeld zijn en hun straf hebben uitgezeten, maar toch psychiatrisch behandeld moeten worden.’’

Gevangenisstraf

,,En ook om mensen die niet veroordeeld zijn maar voor wie wel psychiatrische behandeling en begeleiding is gewenst en wordt opgelegd, omdat ze een risico zijn voor zichzelf of de omgeving. Ook kan behandeling onderdeel zijn van de gevangenisstraf. Het gaat om alle type delicten van diefstal tot geweld of levensdelicten.”

Fivoor voorziet een tekort van 10,5 miljoen euro als er niets verandert door toedoen van de rechter.

Inforsa vreest vooral voor de behandeling van 30 tbs’ers in de kliniek in Amsterdam, zegt directeur De Wit. Ook het indien nodig doorverwijzen vanuit omliggende plaatsen naar deze kliniek komt in gevaar. De helft van de jaarlijkse inkomsten van deze instelling komen van het ministerie van Justitie, becijfert De Wit. „We hebben de afgelopen jaren al vier miljoen euro verlies geleden. We hoopten juist op een tariefsverhoging.”

Het zijn pittige tijden in de forensische zorg. Na ’Anne Faber’ moest de beveiliging worden aangescherpt en de personeelskosten rijzen de pan uit nu steeds meer medewerkers zich laten inhuren als zzp’er. De Wit ergert zich aan de argumentatie van de overheid. „Justitie zegt: ’als iemand is behandeld voor een psychose kan daarna worden overgestapt op minder dure dagbehandeling’. Onzin! Vaak is een psychose het gevolg van een trauma of verslaving. Het is juist zaak om ook die te behandelen. Anders dreigt opnieuw een psychose en ben je terug bij af.”

Dure huisvesting

De opmerking van de kant van de DJI tijdens de rechtszaak dat vaak sprake is van dure huisvesting van klinieken valt helemaal verkeerd. De Wit: „Zeker in de Randstad kost een accommodatie veel geld. Dat is nu eenmaal zo. Daar wordt ons personeel ook mee geconfronteerd, die moeten er ook wonen en leven.”

Inforsa schermt met een in Nederland unieke behandeling voor zeer zieke en gevaarlijke patiënten die mogelijk op de tocht komt te staan: elektroconvulsietherapie (ECT). Die wordt als laatste redmiddel toegepast bij mensen met ernstige vormen van depressie, schizofrenie, psychotische- en stemmingsstoornissen. Twee elektroden op het hoofd wekken een epileptische aanval op, waarmee de verbindingen in de hersenen worden geherstructureerd. Ruim 90 procent van de patiënten die deze behandeling in de beveiligde omgeving van de Inforsa-kliniek ondergaan, knapt ervan op.

In samenwerking met verslaggever Henk Runhaar van deze krant besteedt Reporter Radio (NPO Radio 1) zondagavond aandacht aan de problemen in de forensische zorg. Vanaf 19.45 uur.

Reactie ministerie van Justitie:

Het ministerie van Justitie heeft uitnodigingen om in gesprek te gaan met forensische zorginstellingen die problemen voorzien bewust afgeslagen. Dat meldt een woordvoerster van het ministerie desgevraagd.

„Het doel was maatwerkafspraken te maken. Dat is volgens de spelregels van de inkoopprocedure niet toegestaan. Er moet namelijk sprake zijn van een level playing field, waarbij alle aanbieders voor dezelfde tarieven kunnen inschrijven.”

Volgens het ministerie is de huidige financiering van de forensische zorg oké. „Net als in de reguliere zorg bepaalt de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) als onafhankelijke marktmeester de maximumtarieven die betaald mogen worden. Voor het overgrote deel van de forensische zorg hanteert de Dienst Justitiële Inrichtingen juist de maximumtarieven. Slechts voor een zeer beperkt deel hanteert DJI een iets lager tarief.”

Het ministerie wacht de uitkomst af van een tweede juridische procedure, die is door zorginstellingen aangespannen tegen de tariefstelling door de NZa. „Mochten als gevolg van de beslissing op dit bezwaar de tarieven bijgesteld worden, dan volgt de DJI.”

Klinieken voor gestoorde misdadigers in Randstad vrezen nog grotere tekorten: ’Behandeling schrappen kan fataal zijn’
Michiel van der Wolf is hoogleraar forensische psychiatrie aan de Universiteit Leiden.
© Universiteit Leiden

Leidse hoogleraar: Denk na over risico-opslag voor personeel

Om goed personeel te houden en te krijgen in de forensische zorg zou een risico-opslag overwogen moeten worden. Dat oppert Leidse hoogleraar forensische psychiatrie Michiel van der Wolf. „De kwaliteit van de zorg hangt af van de uitvoering.”

Van der Wolf signaleert dat ’de medewerkers die je graag wilt hebben’ soms liever kiezen voor de gewone geestelijke gezondheidszorg. Dat betaalt namelijk net zo goed. Terwijl er niet de extra druk is van het werken met gestoorde misdadigers. „Laat ik het zo zeggen: als het geluid dat stagiaires in de forensische zorg te veel verantwoordelijkheid krijgen al waar is, dan is dat niet uit weelde.”

Dat forensische instellingen naar de rechter zijn gestapt omdat het water ze financieel gezien aan de lippen staat, vindt Van der Wolf een opvallende ontwikkeling. „Het is niet zo verkeerd dat ze eens tegen Den Haag ingaan. Je kunt je wel afvragen of dit de manier is. Vroeger waren de klinieken veel mondiger dan nu. Den Haag betaalt alles en bepaalt dus ook veel, de forensische zorg is politiek geworden. Maar dit is geen sector waarin je voor een dubbeltje op de eerste rij moet willen zitten. Betere veiligheid en betere behandelingen hebben een prijskaartje.”

Incidenten blijven

Hoeveel er ook wordt verbeterd, incidenten zullen er volgens Van der Wolf altijd zijn. „Dat weet iedereen in de forensische zorg. Menselijk gedrag is nu eenmaal onvoorspelbaar.” Extra regeltjes opleggen als er iets ernstig is misgegaan, werkt volgens de hoogleraar averechts. „Iedereen leert ervan als er iets is misgegaan, iedereen wordt voorzichtig. Nieuwe regeltjes, dat is dubbelop.”