Premium

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: het confectieatelier aan de Ruyghweg in Den Helder, bijgenaamd ’de prikfabriek’. Ook in de marinestad heerste de hikziekte.
© Foto Helderse Historische Vereniging

Krijg de hik! Dat moest je een eeuw geleden niet zeggen. Na de Spaanse griep krijgt Europa in 1920 te maken met een nieuwe kwelling, de hikziekte. Patiënten hikken soms dagen achtereen en raken daardoor dermate uitgeput dat zij het leven laten. Ook in Noord-Holland vallen slachtoffers.

Een hoop lijders aan de hikziekte brengen het er gelukkig levend vanaf, maar maken een barre tijd door. In de Texelsche Courant van 11 februari 1920 krijgt ’een der lezers van den ’Rott.’, zoals de man wordt aangeduid, ruim baan met een ingezonden brief.

De Texelaar is een beetje pissig. Hij is namelijk vanwege aanhoudende hik naar de dokter geweest en kon daar weer vertrekken met het volgende advies: ,,De dokter raadde mij aan de pinken in de ooren te steken en mij dan door een ander een glas water te laten uitdrinken, dan zou het overgaan. Het gaf echter niets.’’

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: de restauratie van station Schagen in de jaren twintig.
© Archieffoto familie Van Delft

De hik was een kwelling, schrijf hij. ,,Het was zoo verschrikkelijk, dat ik geen tien kon tellen of ik had de hik. Dat duurde in den regel twee á drie uren en was dan weer een half uur weg.’’ Dat de Texelaar is verlost van de hik, is te danken aan een methode die hij graag met de krantenlezers wil delen. ,,Het radicaal en dadelijk werkend middel is dit: Men neme twee á drie schepjes suiker en daarna een slokje water en de hik is dadelijk over. Komt hij terug, dan herhaalt men dit eenvoudige middeltje en men is genezen.’’

Ouden van dagen

Was dat maar waar. De hik laat zich lang niet bij iedereen zo makkelijk verdrijven. ,,In het tehuis voor ouden van dagen te Schagen is een 85-jarige door de ziekte aangetast,’’ meldt de Heldersche Courant in februari 1920. Het oudje hikt al geruime tijd.

,,Ook te Helder (Den stond in die jaren nog niet in de plaatsnaam, red.) hebben zich eenige gevallen voorgedaan.’’ Bij een haltechef in het openbaar vervoer te Haarlem is de ziekte geconstateerd, evenals bij een aantal inwoners van Hoorn.

Uit die stad komen een maand eerder, in januari 1920, al verontrustende berichten. ,,Te Hoorn en omgeving doen zich den laatsten tijd gevallen voor van hikziekte, hierin bestaande, dat de patiënten 24 uren somwijlen enkele etmalen achtereen, onophoudelijk, bijkans na iedere minuut, luide hikken,’’ meldt het Katholiek Nieuwsblad voor Noord-Holland. Het bericht haalt vele kranten elders in het land; de situatie in Hoorn is kennelijk nationaal nieuws.

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: de warenwinkel van Jan Egelman aan het Kerkplein in Hippolytushoef, anno 1920.
© Illustratie Historische Vereniging Wieringen

De hikziekte doet zich al snel overal in het land voor, blijkens het bericht in de Heldersche Courant, en treft mensen van alle leeftijden. In Helmond is het werkelijk bar en boos: ,,De hikziekte heerscht hier in hevige mate. In verschillende wijken doet hij zich nagenoeg huis aan huis voor,’’ bericht De Telegraaf.

Tramconducteur

Kranten schrijven enkele keren over een dodelijke afloop van de als besmettelijk ervaren hikziekte. Een moeder van vier kinderen in Weesp overleeft het niet. In Alkmaar bezwijkt tramconducteur C. Kager. ,,Pas gisteren was de man ziek geworden,’’ meldt de Alkmaarsche Courant. Dat is een bericht van een paar jaar later, 1925 om precies te zijn. De hikziekte steekt namelijk in de loop van de jaren twintig nog hier en daar de kop op.

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: leerlingen van de Openbare Lagere School in Waarland poseren voor de schoolfotograaf, een paar jaar voor de uitbraak van de hikziekte.
© Foto archief AL/JZ

De hik is iets van alle tijden. Je kunt hem krijgen door uiteenlopende zaken: het drinken van alcohol, door plotselinge temperatuurwisseling, door gekruid eten of door opwinding. ’De hik wordt veroorzaakt door het plotse samentrekken van het middenrif en de tussenribspieren, gevolgd door het sluiten van de stemspleet. Dit kan regelmatig voorkomen. Het aantal samentrekkingen bij hik kunnen variëren van 4 tot 60 keer per minuut’, luidt de medische omschrijving. Het gaat doorgaans vanzelf weer over.

Oorsprong

Maar waar kwam die hikziekte vandaan, die aandoening waarbij soms dagen achtereen werd gehikt, voedsel niet binnen werd gehouden en van nachtrust geen sprake was? De hik die voor complete uitputting zorgde, soms ook koorts en benauwdheid met zich meebracht?

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: het boerenleven bij Schagen in de jaren twintig.
© Archieffoto

De medische wetenschap weet het tot op de dag van vandaag niet. Wel staat vast dat de epidemie begon in Wenen, in de winter van 1919 op 1920. Zonder enige duidelijke aanleiding krijgen mensen daar dagenlang durende hik. Niet veel later regent het ziektemeldingen vanuit Parijs en slaat de hikziekte over naar diverse Europese landen. Is het een venijnig staartje van de Spaanse griep, die na de Eerste Wereldoorlog wereldwijd de mensheid treft? Is er verband met de slaapziekte, een virus dat dan ook heerst en effect heeft op de hersenen? De gedachten gaan wel die kant op, maar het blijft gissen.

De hikziekte verliest na een tijdje de epidemische vorm, maar verdwijnt vorige eeuw niet geheel. Zo is er een bericht in ’Ons Wieringermeerhoekje’ in de Wieringer Courant van januari 1941, waarin wordt gemeld ’dat landbouwer G. reeds een week behept is met de hikziekte’.

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: bouwvakkers in Den Helder.
© Foto Helderse Historische Vereniging

Scheut azijn

Een remedie tegen de hikziekte is nooit ontdekt. Wel strooien goedbedoelende lieden ten tijde van de epidemie in de krantenkolommen rijkelijk met adviezen. Een klontje suiker met een flinke scheut azijn innemen, is er zo eentje. Citroensap zou ook helpen.

Of een plantaardig middel, tipt een ander: ,,Toen de dokter geen genezing wist, gaf een oude vrouw den raad om een bij overlevering bekend middel te gebruiken, n.l. het drinken van een aftreksel (thee) van hulstbladeren. De patiënt genas terstond. Ik deel u dit mede, omdat het mogelijk is, dat in dit middel iets bruikbaars schuilt en daar m.i. de proef onschadelijk is, zou het eens kunnen worden geprobeerd.’’

De doktoren denken ook mee. In het vakblad Nederlands tijdschrift voor Geneeskunde wordt in de jaren twintig de ’Japansche geneesheer Hishiwaka’ aangehaald. Hij raadt aan bij de hikziekte het neusslijmvlies te prikkelen met een papiertje of een veertje, waardoor de patiënt gaat niezen. Dat zou een eeuwenoude beproefde methode zijn. Want, zo denkt men in medische kringen uit oude geschriften op te kunnen maken: begin vijftiende eeuw waarde de hikziekte al eens rond.

Petra Bies

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: gezicht op de Keizerstraat in Den Helder in 1920, het jaar waarin de epidemie begon.
© Foto Helderse Historische Vereniging

68 jaar de hik

Was de Amerikaan Charles Osborne blij met zijn in het Guinness Book of Records vermelde record? Vast niet. De arme man kreeg in juni 1922 op 28-jarige leeftijd de hik en hikte maar liefst 68 jaar lang, totdat het op een dag in 1990 plotseling over was.

Hij kreeg de hik na een val met een varkenskarkas en liep daarbij vermoedelijk hersenletsel op, dat de aandoening veroorzaakte. Osborne kende nog enkele hikvrije maanden, want hij werd 97 jaar oud. Hij hikte naar schatting 420 miljoen keer.

(De tekst gaat verder onder de foto)

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: allegorisch spel op de Landbouwtentoonstelling van 1920 in Schagen.
© Archieffoto

Krijg de hik!

Krijg de hik! Stamt die uitroep uit de tijd van de hikziekte? Je zou het bijna denken, gezien de versterkende varianten als ’krijg de blafhik’ en ’krijg de zevendaagse hik’, die professor Piet van Sterkenburg in 2001 opduikelt in zijn onderzoek naar vloeken.

,,Een verwensing als ’krijg de hik!’ betekent wellicht niet dat men in een opperste vorm van razernij of woede verkeert, maar het adrenalinegehalte is wel zo gestegen dat men, weliswaar met inzet van iets minder zwaar geschut, zijn omgeving of zichzelf iets weinig benijdenswaardigs toewenst,’’ noteert de buitengewoon hoogleraar en auteur in zijn boek ’Vloeken, een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie’.

Sterven aan de hik? Het gebeurde in 1920, ook in Noord-Holland. En wat zei de dokter? ’Stop je pinken in je oren en drink een glas water’
Het dagelijks leven van toen: schipper Coen Bot (links) met bemanning bij de reddingboot in de haven van Den Helder. Gefotografeerd in 1920.
© Archieffoto